Nobel ödüllü yazar Orhan Pamuk’un kült eseri “Masumiyet Müzesi” romanının ve aynı isimli müzenin başkarakteri Kemal’in, Füsun’a duyduğu saplantılı aşk ve bu aşkın simgesi haline gelen eşya biriktirme tutkusu, okurlar ve sanatseverler arasında sıkça tartışılan bir konu olmuştur. Bu durum, “Kemal fetişist mi?” sorusunu akıllara getirse de, klinik psikolog Şeyma Demircan’ın uzman görüşü, bu davranışın klinik bir fetişizm tanımına uymadığını, daha ziyade derin bir saplantılı aşk ve yas süreci olarak ele alınması gerektiğini ortaya koyuyor.
Demircan’a göre, Kemal’in nesnelerle kurduğu ilişkinin temelinde cinsel uyarılma arayışı yerine, kaybettiği aşkı Füsun’un anısını canlı tutma ve onunla geçmişi yeniden yaşama çabası yatıyor. Bu ayrım, Kemal’in psikolojik profilini anlamak için kritik öneme sahip olup, onun eylemlerini fetişizmden çok, yoğun bir takıntı ve kayıp sonrası yaşanan dramatik bir tepki olarak konumlandırıyor.
Peki, fetişizm tam olarak nedir ve Kemal’in eylemleri bu tanıma neden uymuyor?
Fetişizm: Klinik Tanım ve Ayrımı
Klinik psikolojide fetişizm, cinsel uyarılma ve doyumun cansız nesnelerden (örneğin ayakkabı, iç çamaşırı) veya belirli, genital olmayan vücut bölgelerinden (örneğin ayaklar) sağlandığı bir parafili (cinsel sapma) olarak tanımlanır. DSM-5 kriterlerine göre, bir bireyin fetişist olarak teşhis edilmesi için:
- En az altı ay boyunca, bu nesne veya vücut kısmına yönelik tekrarlayıcı ve yoğun cinsel uyarılma yaşaması.
- Bu cinsel uyarılmanın fanteziler, dürtüler veya davranışlarla kendini göstermesi.
- Bu durumun kişide belirgin sıkıntıya veya sosyal, mesleki ya da diğer önemli işlevsellik alanlarında bozulmaya yol açması gerekir.
Fetişizmin temel özelliği, nesnenin kendisinin birincil ve doğrudan cinsel uyarılma kaynağı olmasıdır. Bu, sadece bir eşyanın çekici bulunmasından veya bir kişiyle ilgili anıların tetiklenmesinden farklıdır.
Kemal’in Saplantılı Aşkı: Bir Fetişizm Örneği Değil
Klinik Psikolog Şeyma Demircan, Kemal’in durumunun neden klinik fetişizm tanımına uymadığını şu maddelerle açıklıyor:
- Merkezde Füsun Var, Nesneler Araç: Kemal’in tüm saplantısının merkezinde Füsun’un bedeni, ruhu ve varlığı yatar. Füsun’un eşyaları (saç tokaları, sigara izmaritleri, küpeler vb.), Kemal için doğrudan cinsel haz kaynağı değil, Füsun’u ve onunla yaşadığı anıları temsil eden sembollerdir. Bu eşyalar, onun Füsun’a duyduğu aşkı somutlaştırma, onu yanında hissetme ve kaybettiği geçmişi koruma arayışının birer aracıdır.
- Yas ve Kayıp Süreci: Demircan, Kemal’in davranışlarının daha çok yoğun bir yas sürecinin ve kayıpla başa çıkma çabasının bir dışavurumu olduğunu vurgular. Füsun’u kaybetmenin acısıyla yüzleşemeyen Kemal, onun hatıralarını ve eşyalarını bir müzede dondurarak zamanı durdurmaya çalışır. Bu patolojik bir kayıp reaksiyonu olup, fetişizmden farklıdır.
- Anıları Muhafaza Etme Arzusu: Kemal, Füsun’un nesneleri aracılığıyla onunla olan anılarını, “mutlu anların delillerini” muhafaza etme çabasındadır. Bu, nostaljik bir tutku, kaybolan bir zamanı geri getirme ve sevdiği kadının izlerini toplama arzusudur.
- Sahiplenme ve Kontrol Arzusu: Kemal’in Füsun’u “müzedeki bir kelebek gibi” sahiplenme ve kontrol etme arzusu da bu saplantılı aşkın bir boyutudur. O, Füsun’u canlı bir birey olarak değil, kendi zihnindeki idealize edilmiş bir figür olarak görmüş, bu yüzden de onun eşyalarını biriktirerek bu figürü korumaya çalışmıştır.
Orhan Pamuk, “Masumiyet Müzesi”nde Kemal karakteriyle sadece bir aşk hikayesini değil, aynı zamanda hatırlama, unutma, saplantı, kayıp ve kimlik inşası gibi evrensel temaları işler. Bu bağlamda, Kemal’in davranışları klinik bir tanımdan ziyade, edebi bir karakterin derinlemesine psikolojik ve sosyolojik bir incelemesi olarak ele alınmalıdır.
Masumiyet Müzesi Kemal Fetişist Olabilir mi?
Hayır, klinik psikolog Şeyma Demircan’ın analizine göre, “Masumiyet Müzesi”nin başkarakteri Kemal, klinik anlamda bir fetişist değildir. Onun eşyalara olan ilgisi, cinsel uyarılma kaynağı olmaktan ziyade, kaybettiği aşkı Füsun’un anısını canlı tutma, geçmişi koruma ve onunla bir bağ kurma çabasıdır. Bu durum, fetişizmden ziyade, yoğun bir saplantılı aşk, kayıp sonrası yas süreci ve nesneler aracılığıyla anıları somutlaştırma çabası olarak tanımlanmalıdır.